Joachim Nijs

overwegen die alles afsluiten, maar een tram kun je perfect in kleine straten, zoals in Antwerpen heel dicht bij het centrum het geval is. Er zijn, pas op, er zijn wereldwijd wel een paar treinen die over straat rijden. Het zijn de grote uitzonderingen. Omdat de tram met wat minder capaciteit dan een trein ook, veel minder capaciteit, dat doet dus meestal stedelijk vervoer. Je ziet zo in India treinen door van die woonwijken rijden, maar het is waarschijnlijk om een of andere redenen. Dus een tram rijdt per definitie

Tussen de mensen in een stad op straat. Want kan je een tram ook hebben in dorpen? Snap je wat ik bedoel? Wel, daar komen we bij het interessante van onze eigen tramgeschiedenis. Vandaag denken mensen goed een tram in Antwerpen en Brussel rijdt die ook onder de grond of op straat.

Maar tot 50, 60 jaar geleden reden trams ook op het platteland. Je kon eigenlijk in het hele land de tram nemen. Echt letterlijk van de Maaskant tot aan de kust. Dat kon je zelfs puur en alleen met de tram doen. Als je heel vaak overstapte en twee dagen onderweg was. Dus wat zeg je in de Maaskant dan? Luik? Lanaken, Luik, alles wat je wilt. Je kon van Luik met de tram naar de kust? Absoluut. Enkel met de tram. Zonder de trein te gebruiken.

Je moest in Brussel wel een beetje wandelen, van de ene tramterminus naar de andere. Maar eentje dat gedaan had, ja, puur met de tram. Dus dat ging door velden over. Maar het is wel... Het werd nooit een trein. Dus het bleef altijd afhankelijk van de straat, neem ik aan. Of ook dat... Niet helemaal. Dan komen we bij het ontstaan van die trams uit. En die trams... Het idee van die trams is in de jaren 1870 ontstaan. Toen hadden we al veertig jaar een spoornet. En dat spoornet werd ook voor het grootste stuk uitgebouwd door privébedrijven. Voor een heel groot stuk.

En ja, die begonnen te zien van, de regio's die nu nog overblijven zonder trein, zijn eigenlijk minder interessant voor ons. En dus het aantal uitgevoerde nieuwe lijnen bij de trein zakte ook. En dan is de overheid daarop gesprongen, hebben ze een comité van experts samengeroepen, begin jaren 1880. En zijn die beginnen onderzoeken, hoe gaan we dat nu ontsluiten?

En dan zijn ze heel snel, na een paar jaar, een jaar of twee, uitgekomen bij het... Ja, misschien moeten we een nationale maatschappij van buurtspoorwegen oprichten. Dus spoorwegen, maar dan buurtspoorwegen. We brengen de spoorweg, de kleine spoorweg, de tram, naar de mensen toe. Ja, naar het platteland eigenlijk. En dat is iets dat eigenlijk heel uniek is. Revolutionair idee op dat moment, maar ook heel uniek in de wereld. Dat er hier die nationale maatschappij was, die alles centraliseerde...

En die, samen met provincies en gemeenten, die konden dan... Ja, tramlijnen, die werden uitgetekend. De provincies en de gemeenten legden het geld samen. En een privébedrijf baatte dat dan uit, van zodra dat gebouwd was. Maar dat nationale overzicht...

maakte, in andere landen waren dat privébedrijven die alles op zich beslist, wel met overleg met steden en gemeenten, maar dat maakte dat je hier dus dat systeem kreeg waarbij één maatschappij zorgde voor één type rollend materieel van de kust tot aan de Maas of tot in Luik.

Dus de infrastructuur was van de overheid, maar de trams die erop reden van een privéfirma, klopt dat? Ja, de trams waren zelfs van de Nationale Maatschappij van Buurtspoorwegen, maar een privébedrijf betaalde, de bestuurders kregen daar ook geld voor en de winsten, want in het begin werden daar stevige winsten meegemaakt, de winsten vloeiden dan terug naar gemeenten en naar de provincies. En wat was de aandrijving op dat moment? Want een tram is voor mij iets dat met elektriciteit...

...te gebruiken om de elektriciteit omzet in kinetische energie... ...de wielen doet draaien en je bent vertrokken. Maar ik neem aan, in de tijd... ...een uitgebreid elektriciteitsnetwerk... ...denk ik niet dat er al echt was. Dus was dat op kolen en van die toestanden? Klopt, ja. En dan komen we... Het is allemaal heel interessant. Ja, ik zie je blinken als je het vertelt. Paarden, paarden. Ah ja, paardentram, natuurlijk. Dus allereerst waren trams paarden... ...getrokken door twee paarden over die sporen... ...vaak dan in de stad...

En dat breidde zich dan maar uit, maar dus in de jaren 1880 kwam daar dan die regiotram bij, als je het zo kunt noemen, tussen steden of van het platteland naar de stad, noem maar op, of in de voorsteden. En dat werd inderdaad met stoom gedaan. Dat was op dat moment het meest voor de hand liggende paard. Industriële revolutie zit daar tussen, natuurlijk. Klopt, ja. Dus een paard was minder geschikt om 25 kilometer lang te lopen met ook heel lange convooien soms, want...

Dat verschilt met vandaag. Je zegt, vandaag ken ik elektrische trams met reizigers. Ja, reizigers waren er uiteraard ook, maar die buurtspoorwegen zijn eerst en toen vooral opgezet om ook goederen naar steden en onderling te vervoeren. Juist.

En daar heeft die tram ook zijn bijnaam gekregen. In het Pajottenland bijvoorbeeld werd dat gebruikt om aardbeien, melk, weet ik wat, naar de stad te vervoeren. En op de duur ook de boeren erbij. En dan kom ik uit bij de boerentram. Ja. Dus zo. Maar werd evengoed gebruikt om suikerbieten naar suikerfabrieken te vervoeren. Bomen in de Ardennen richting de stations te vervoeren. Ja, natuurlijk. Want er was weinig infrastructuur om op een andere manier...

grote hoeveelheden van het platteland naar een stad te brengen of van een stad naar het platteland. Dus dan bleek dat met paard en kar de nieuwe, moderne manier te zijn. Ja, dus paard en kar werd in de steden inderdaad gebruikt om reizigers te vervoeren, maar in kleine trammetjes. En die stoomkracht werd dan naar de steden bijvoorbeeld gevoerd...

Die stoomkracht werd dan naar de steden gebruikt om onder meer goederen mee te vervoeren. Daar kon je veel meer kracht op zetten. Maar op de duur begonnen ze te zien van, kijk, één, die reizigerstrams in de steden en twee, die stoomtrams. Het maakt nog wel wat kabaal, geeft ook wel wat trillingen. Hier in Brussel reden ze daar bijvoorbeeld in het Schaarbeek voor bij het stadhuis. Ja, niet zo populair natuurlijk. Als je buiten je was te drogen ging, reed dan al zo'n stoomtram voorbij.

En had je wel wat last dan. Roet onder meer. En die paarden, goed, dat produceert toch ook wat mest. En je hebt voeder nodig. En mensen die die paarden onderhouden. Hoefsmeden enzovoort enzovoort. Dus begonnen ze in de jaren 1880, 1890 toch te kijken naar alternatieven daarvoor. En dan kom je wel uit bij elektriciteit.

Toen al? Ja, maar toch ook niet helemaal zoals we die vandaag kennen. Je had trams met batterijen, maar ook niet de batterijen van nu. Dus trams met batterijen met zuur en een heel ingewikkeld systeem dat ook heel storingsgevoelig was. Dus dat hebben ze getest.

Ze hebben in Brussel ooit een systeem gebouwd dat ook decennia gewerkt heeft met de stroom die uit de grond kwam. Eén van de twee sporen daaronder zat de elektriciteitsleiding. Dat is toch levensgevaarlijk? Vandaag ook niet meer zo kosher. Het was ook heel storingsgevoelig. Er moesten heel veel mensen dat ding schoonhouden.

En dan de kabeltrams, je noemde San Francisco er straks. Die kabeltrams, dat is ook een alternatief. Maar zelfs op luchtdruk hebben er ooit trams gereden. Dat er gecomprimeerde lucht in vaten onder die trams werd gestoken en dat die lucht langzaam werd afgelaten om dan die tram voor te bewegen. Maar het heeft allemaal niet gewerkt. Uiteindelijk zijn ze heel snel uitgekomen. Eind 19e, begin 20e eeuw, rond de eeuwwisseling bij...

Een bovenleiding en daar nog een trolleypaal tegen met een wieltje of een sleepbeugel. Dat was dan de manier. Dat is de manier dat de stroom tot de motor geraakt natuurlijk. Dus toen al, begin 20e eeuw, kregen de steden eigenlijk een soort plafond. Want ja, dat lijkt zo wel. Een vals plafond erin met al die kabels. Al hadden ze dus in Brussel wel dat idee van misschien moet je echt in het absolute centrum.