Marja Pruijs

En het ene laatste hoofdstuk luisteren we ook hard op. Dus toen ik dit las, wist ik het zelfs nog. Nou ja, dat is best wel lang geleden. Wat vond je de stress van het boek? Of was je alleen maar betoverd? Het was wel typisch zo'n boek waar je al 16 jaar heel ontvankelijk voor bent. Omdat het zo mysterieus en moeilijk is. Zo'n tekst leent zich zo goed voor alle mogelijke betekenissen.

Dus ja, ik las het zoals ik ook Camus toen las, zonder problemen. En Dostoevsky en alle moeilijke schrijvers. Las je Russisch? Las je Russisch? Nou, dat kregen we wel ook, want ik had heel goed literatuuronderwijs. Ja, wow, jaloers. Ja, wat een cadeau kan dat zijn, hè? Ja.

Of je houdt zoveel van hem, dat je ook ziet wat de enorme kwaliteit is van dat werk. En je kan nu al voorzien hoe zonde dat zou zijn als niemand anders dat nog zegt. Ik zou echt zeggen op mijn sterfbed van, Charlotte, zet ze op muziek. Maak er een opera van. Ik wil dat jullie ze verfilmen. Jullie drie zijn natuurlijk schrijvers. Ik denk dat jullie alle drie niet bescheiden genoeg zouden zijn om te zeggen, verbrand al mijn werk op mijn sterfbed. Je wil niet weten wat ik al vernietigd heb, serieus.

Het gaat natuurlijk om dat woord belasteren. Daar is ook eindeloos veel over te doen geweest. Er zijn verschillende Nederlands vertalingen gemaakt. Maar nu jij dit zo zegt, Ellen, van al die omstandigheden waarin hij aan het boek begon, vind ik dat belasteren wel een hele concrete invulling. Wat bedoel je daarmee met dat belasteren? Omdat het ook een beetje een moeilijk woord is. Wat is belasteren? En ook omdat eigenlijk als je het proces leest zonder al deze kennis, denk je alleen maar, net zoals Jozef K. zelf denkt, van wat heb ik misdaan? Wat is er over mij gezegd? Ik ben toch onschuldig?

Terwijl, ja, ik denk, er waren gewoon op dat moment in het werkelijke leven van Kafka dus van alles was er aan de hand, waardoor hij wel zeker over zichzelf nadacht als eventueel iemand die zomaar te pakken genomen zou kunnen worden.

Er wordt er steeds uitgehaald. Net als bij een droom eigenlijk. Hebben jullie ook, net als in een droom. Ik heb een hele sterke fysieke voorstelling van hoe die ruimtes eruit zien. Waar hij in terecht komt. Ook omdat de ene deur naar de volgende leidt. En ook omdat de ruimte die gisteren nog een woonkamer was, is nu een kantoor geworden. Ik heb de hele tijd zo'n totale klaustrofobische voorstelling van zaken. Met te lage plafonds, te kleine kamers. Alsof je een soort dolhof.

Wat je tegen iemand kan zeggen, je hebt gewoon jaren hier gewacht. Je bent geduldig geweest. Maar dan zegt hij, uiteindelijk mag ik dan één vraag stellen. Dat wordt hem verleend. Hij krijgt toestemming om één vraag te stellen. Waarom zijn er nooit andere mensen hier gekomen? En dan zegt die poortwachter dus, dit was de deur voor jou. Ik doe hem nu dicht. Sorry, misschien ben ik te dom, maar waar gaat dit over? Toegang tot de wet? Ja. Is dit een soort...

Maar kijk, hij had toch zelf ook allerlei strubbelingen met het geloof. Dat moet er toch ook ergens in zitten. Nee, maar nu heb je het niet meer over dit verhaal, maar over Kafka. Oh ja, pardon. Kijk, afgezien van mijn liefde voor meneer Bottermannen, wilde ik heel graag dit boek met jullie lezen. Omdat ik het al heel vaak heb geprobeerd te lezen. Ik heb het ook daadwerkelijk een paar keer gelezen, helemaal van begin tot eind. En elke keer dacht ik...

Eigenlijk precies het beetje wat jij nu zegt, Charlotte. Ben ik te dom? Het leent zich zo duidelijk voor interpretatie. Ik zie hem alleen niet. Dus ik was gewoon... Kijk, mij levert het lezen met jullie altijd heel veel op. Ik was gewoon heel benieuwd hoe jullie deze tekst zouden lezen. En ook als jij me vraagt van wat betekent dat verhaal...

Ja, ik weet het eerlijk gezegd niet. En hij zegt ook heel vaak in dit verhaal zelf... Jozef K. zegt zelf... Ik begrijp het niet. Het gaat ook over gewoon... Het niet begrijpen. Het is gewoon in feite... Ik heb het verhaal van Vestak hierover gelezen. Het is eigenlijk het verhaal van iemand... die niet opgewassen is tegen het leven. En die dus het leven ondergaat... als één grote oefening in angst. En ja, ik denk ook... Wij kunnen er nu van alles bij bedenken...

Ja, omdat hij niet weet. Hij denkt, ik moet er geschuldig aan zijn, anders was dit niet gebeurd. Het is mijn schuld, het is mijn schuld. Dat is gewoon wat hij denkt. Ik kan niet meedoen met de wereld en dat is mijn schuld. En het is ook een studie in passiviteit, want hij is eigenlijk ook best wel gelaten. Hij is blijkbaar bereid ook om gewoon te accepteren. Ik ben blijkbaar, het woord zondag valt helemaal niet...

Nu jij het vertelt, begrijp ik ook wel waarom Kafka ook een van de lievelingsschrijvers van Paul Auster was. Want die heeft ook van dat soort romans geschreven. Waarin je om onafvolgbare redenen raakt je verzeild in een situatie. En je komt er niet meer uit. Je wordt gevangen gehouden. Ken je nog Van Grunberg, de man die niet ziek werd? Dat is ook denk ik wel ontzettend Kafka-esk. Dus het gaat dan over zo'n man. En op een gegeven moment wordt hij door allerlei veiligheidsdiensten achtervolgd. En dan...

Ik vond het zwaar om te lezen en tegelijkertijd merk ik dat ik zelfs toch ook wel een soort van passiviteit heb of dat ik denk deze tekst is zo overgeleverd en zo gekanoniseerd. Ben ik nog wel in staat om er überhaupt iets van te vinden?

Ik vind het heel moeilijk om mijn gewone leeshouding... mijn actuele leeshouding los te laten op zo'n boek als dit. Ik zie het echt toch alsof ik een soort van bijbeltje aan het lezen ben of zo. En dat ik ook denk, ja, ik hoef er geen plezier aan te beleven... maar blijkbaar is het interessant genoeg. Er zijn zoveel schrijvers die zich schatplichtig verklaren aan Kafka... dat ik toch ook dan weer blij ben dat ik zo'n tekst ook nu nog steeds kan lezen. En tegelijkertijd, als ik heel eerlijk ben...

Even een vraagje. Een paar keer heeft hij een stok. Hij is dertig. Waarom heeft hij een stok? Goh, dat is een goede vraag. Misschien was het gewoon zo'n chique stok. Misschien een statussymbool of zo. Stokken de stokstok. Heel gek. We hebben het er nog niet over gehad, toch? Jozef K. is procuratiehouder bij een bank. Mijn vader was dus ook procuratiehouder. Ik heb me nog nooit afgevraagd wat een procuratiehouder is. Ik heb vandaag voor het eerst opgezocht wat een procuratiehouder is. Je hebt nooit aan je vader gevraagd wat zijn werk was?

Wat gewoon ook zo'n ding is van... alsof dit altijd de bedoeling is. Het wordt steeds gedragener. Vinden jullie het niet heel moeilijk dat... alsof de schaamte hem moest overleven? Wat betekent dat? U komt dus voor mij. En inderdaad, alsof de schaamte hem moest overleven...

Dat het niet onopgemerkt blijft. Dat hij daarom toch maar in deze doodse reutel roept. Ja, of dat hij gewoon zo... zo laag als een hond wordt afgemaakt. Dat hij zich dus heel erg moet schamen daarvoor. Ja, maar ook dat hij zich als een hond heeft laten leiden. Ik bedoel, als een hond. Hadden jullie niet ook dat die hond en dan zo'n groeven... Moest ik ook meteen denken aan The Volcano van Malcolm Lowry. Weet je wel, dat die...

Het is niet jouw schuld, maar blijkbaar word je nu gewoon schuldig verklaard. Want je wordt op zo'n lage manier afgemaakt. En dus kan je je alleen maar doodschamen. Ik moest gewoon heel veel aan erfzonden denken. Maar jullie vinden het niet een religieus boek. Nee, nee. Wat moet je dan denken met erfzonden?

We hadden niet die brieven die hem tot een completer persoon maakten. Zou deze tekst dan ook nog zo? We zijn eigenlijk heel welwillend ten opzichte van dit. Omdat we een grootser beeld van hem hebben. Als schrijver en als mens. En bedoel je we als de vier mensen in deze ruimte? Of de wereldliteratuurwetenschappen? Nee, gewoon de... Zeg je dat? Ja, eigenlijk degene die naam zijn gekomen.

Al die schrijvers die zich tot Kafka verhouden. Dat zijn allemaal van die schrijvers, schrijvers. Ik denk dat ze ook verliefder zijn op het idee. En misschien ook dingen in hem zien die er misschien niet zitten, maar die wel het vermoeden wordt gewekt. Een collega van ons heeft een essay geschreven, of een profiel van Kafka. En die zegt, dit werk is eigenlijk een kluis zonder sleutel.