Mark van der Meijden

Wat voor weggebruikers levensgevaarlijk is, kan voor de schaatsliefhebber een uitkomst zijn. Waarom die zo snel bevriezen is voornamelijk doordat er geen grond onder zit. Zij missen die aardwarmte die omhoog komt. En dan zie je dat die veel sneller afkoelen dan gewoon een normale weg die in de grond ligt. Voor een ijsbaan is warmte in de bodem echt het slechtste wat je kan hebben en wil je hem eigenlijk gewoon zo koud mogelijk hebben.

Om uit te zoeken hoe je die warmte kan tegenhouden, experimenteert aardwetenschapper Mark van der Meijden van Universiteit Twente met vier kleine proefijsbaantjes. Ze hebben allemaal dezelfde toplaag, dus ze zien er op het oog hetzelfde uit. Maar onderin zijn ze allemaal verschillend qua isolatie, qua dikte van de toplaag, qua lagen die ertussen zitten. Dat zo.

Zoals Thialf, maar dat is natuurlijk nep en geen natuureis. Een natuureisbaan is wel mooi, want het valt eigenlijk een beetje tussen de kunstijsbaan... en het echte traditionele schaatsen wat we willen op de polders, de meren, de kanalen. Valt het een beetje ertussenin. Kunstijsbaan kan je eigenlijk altijd naartoe, maar is echt anders ijs. Natuureisbaan en de slootjes kanalen is wel hetzelfde ijs. Dat diepe, zwarte, dat harde, echte mooie natuureis. En dat is toch waar we in Nederland ieder jaar weer op hopen.

Bent u lekker aan het genieten van het ijs? Ja, heerlijk. Na zoveel jaren weer genieten. En dan heb je die schaatsen die zo dat zingende geluid maken en af en toe zo... Ja, dat is toch wel een beetje de nostalgie, de traditie van het echte natuurijsschaatsen.

Maar ja, dan moet het wel bevriezen. En net als bij de poldertjes en de slootjes ben je ook hier afhankelijk van het weer. Je ziet gewoon dat het hele klimaat, de zomers wat warmer worden, de winters wat warmer worden. We krijgen steeds meer dagen dat het toch wat boven nul blijft. De vorstnachten worden eigenlijk gewoon, als je naar de statistieken van de laatste 30, 40 jaar kijkt, worden gewoon steeds minder.

Het waren officieel de warmste 7 en 9 december ooit, met op sommige plaatsen zelfs warmer dan 14 graden. En zelfs als de buitentemperatuur onder nul is, is dat nog geen garantie. Want er is dus nog een tegenstander, die aardwarmte. En we hebben wel gezien dat zelfs als het 1, 2 graden vriest hier op de baan, dat we misschien s'nachts een keer een klein laagje hebben. Het overdag helemaal niet zo warm wordt, maar door de warmte die nog in de bodem zit, het ijs toch wegsmelt.

die bovenste laag van de bodem bepaalt of het ijs blijft liggen. We hebben meer dagen boven de 20 graden. Ik geloof dat we afgelopen jaar, 2025... de grootste, langste serie van dagen met boven de 20 graden hadden achter elkaar. Dan zie je gewoon dat er heel veel warmte uiteindelijk in die bodem gaat zitten. Die herfst soms ook gewoon wat langer duurt. Blaadjes blijven wat langer, wat langer blijft het groen. En dat betekent dat je steeds verder pas in de winter... eigenlijk aan bodemtemperaturen toekomt...

echt kunnen helpen om ijs te vormen. Begin november, ja, je kan wel ijs vormen, maar het dooit zo snel weer weg, omdat er zoveel warmte in zit. Dat is echt wel een groot verschil met in februari, wanneer die bodem een stuk kouder is. Nou, des te meer dat die periode opschuift, des te kleiner wordt eigenlijk het tijdvak waarin we echt goede kans hebben om langdurig natuureis te hebben.

We moeten dus van die aardwarmte af om te kunnen schaatsen. En inspiratie daarvoor vindt Mark dus op die bruggen en viaducten. Waar je normaal op de weg rijdt, is er eigenlijk niks aan de hand. Je draait een bruggetje op en plop, daar ga je met je fiets of je maakt een kleine schuiven met de auto. Het is verschrikkelijk hier, die brug. In de zomer gooien ze er allemaal water overheen, want dan is het heet. En nou is het weer eens een keertje.

En dat zijn eigenlijk altijd de eerste perikelen die opkomen op het moment dat de winter weer begint, als mensen er niet zo aan gewend zijn. En de eerste keer dat het weer glad is. En dat zijn dus echt wel trucs om over na te denken. Hoe zou je dat principe nou mee kunnen nemen in een ijsbaan? Iemand heeft al eens een keer gezegd, misschien moeten we een ijsbaan gewoon een beetje verhoogd van de grond gaan doen, zodat die los staat van onderen.

De eerste schaatsmarathon op natuurijs wordt vanavond verreden in Winterswijk. Winterswijk is er de laatste paar jaren bijgekomen. Die hebben een nieuw type baan neergelegd die geïsoleerd is aan de onderkant. En daarmee weten zij iets beter die aardwarmte uit de baan te houden dan alle andere banen die in de competitie meedoen. Dat is een interessante toevoeging in de competitie, want die jongens die hebben inderdaad heel snel ijs. Het is jammer voor Haaksbergen, maar ik ben toch blij dat het in Winterswijk is.

Het probleem nu is dat we bijvoorbeeld de baan op Winterswijk op één locatie iets meten. Dat vertelt je eigenlijk niet hoe het ook anders had kunnen zijn. Dus je hebt maar één perspectief, één meetmoment. En we eigenlijk nooit iets hebben om te testen hoe het gegaan zou zijn als je iets niet gedaan zou hebben. En wat we nu dus op het Fieldlab proberen te doen is om...

verschillende perspectieven, verschillende mogelijkheden tot het vormen van een ijsbaan... onder exact dezelfde omstandigheden naast elkaar te kunnen vergelijken... wat nu eigenlijk echt heel goed werkt. Dat motiveert Mark om het eens goed aan te pakken. Op het Field Lab van de Universiteit Twente liggen nu vier proefijsbaantjes.

Dit is ook voor de krabbelaars goed te doen. Ze zijn twee bij twee meter breed. Dus iedereen kan naar de overkant komen op deze ijsbaan. Ze hebben allemaal dezelfde toplaag. Dus ze zien er op het oog hetzelfde uit. Maar onderin zijn ze allemaal verschillend. Het onzichtbare gedeelte.

waar ze in afwijken. Dus dat kan zijn dat dit de hele laag is of het is alleen maar een paar centimeter en eronder zit wat anders. En dat varieert nog weer in diktes. Dus we spelen eigenlijk met de verschillende lagen die eronder zitten met de diktes daarvan om te kijken van welke ijsbaan gaat nou onze snelste ijs geven.

Boven de vier proefveldjes hangt een grote buis. Die kan heen en weer bewegen over de ijsbaantjes heen. Daar zitten allemaal kleine soort van sproeikopjes op. En daar komt dan echt helemaal verneveld water uitzetten die zich heel netjes over de baan gaat verspreiden. Dus het is laagje voor laagje, filmpje voor filmpje wordt dan die ijsvloer opgebouwd.

Alle vier de veldjes tegelijkertijd. Onder exact dezelfde omstandigheden. Ze liggen naast elkaar. Ze hebben allemaal evenveel zon, evenveel wind. We hebben ook een klimaattoren. Een toren die volhangt met sensoren over het weer.

Waar we dus meteen weten wat precies de weersomstandigheden zijn hier op de ijsbaantjes op het Fieldlab op de Universiteit Twente. Dus we weten wat de wind is, maar we kunnen bijvoorbeeld hier ook direct zien hoeveel zonlicht er nou eigenlijk inkomt. En ook hoeveel warmte en licht er weer teruggekaasd wordt van de aarde. We hebben eigenlijk bijna elke parameter die we zouden willen meten, hebben we hier onder controle.

Zo weet je zeker dat het verschil niet door de omstandigheden komt... maar door de opbouw van de baan. Net als in Winterswijk beginnen Mark zijn veldjes ook met isolatie. En dat wordt met dit soort beton gedaan. Dat is schuimbeton. Het is heel licht. Het beweegt helemaal niks. En dat heeft een hele hoge isolatiewaarde. En dat betekent dus dat het veel kouder aan de bovenkant blijft... omdat we die warmte niet voorkomen dat die in dat asfalt gaat zitten.

Ja, het isoleert super. We hebben al wat metingen ermee gedaan. En daar zagen we al dat het in ieder geval wel iets van 6 graden verschil kan zijn tussen aan de onderkant van het schuinbeton en de temperatuur die we aan de bovenkant meten. Dus dat betekent eigenlijk dat we 6 graden aan warmte hebben weten te weren uit onze asfaltbaan. En daarmee dus eigenlijk gewoon 6 graden extra afkoeling hebben weten te bereiken, waardoor we dus echt een heel stuk sneller weer ijs kunnen maken.