به نام خداوند جان و خرد؛ در پیشگاه تاریخ و اساطیر ایران، شاهنامه نه تنها یک منظومه‌ی حماسی، بلکه شناسنامه‌ی دقیق فرگشت و دگردیسی بنیادین تمدن بشری است. حکیم توس با خرد ناب خود، اسطوره را به تاریخ ملموس بدل کرده تا داستان «شدنِ» انسان و خروج آگاهانه‌ی او از وضعیت بدوی را به تصویر بکشد.۱. مقدمه: شاهنامه؛ آینه تمام‌نمای فرگشت بشرحکیم ابوالقاسم فردوسی با رویکردی فرزانه، اسطوره‌های کهن را در کالبد شخصیت‌های تاریخی ملموس بازآفرینی کرده است. در حالی که در متون پهلوی (مانند بندهش)، کیومرث موجودی پیشا‌انسانی و معادل «آدم» در اساطیر است، فردوسی او را به عنوان «نخستین پادشاه» معرفی می‌کند. این تحول پارادایمی، نشان‌دهنده آغاز نظم سیاسی و تداوم سلسله‌مراتب قدرت در ایران‌زمین است. زیربنای این تمدن بر دو ستون استوار است: خرد (قوه‌ی تشخیص درست از نادرست) و داد و دهش (عدالت و بخشندگی).«کنون ای خردمند وصف خرد / بدین جایگه گفتن اندرخورد نخستین نعمت طبیعت جان است و دومین، خرد؛ یعنی همان توانایی تشخیص برای زندگی بهتر و ارجمندترین دارایی انسان که جان را در پناه خود نگاه می‌دارد.»پس از درک جایگاه انسان در هستی، بیایید به اولین ایستگاه تمدن، یعنی دوران کوهنشینی بازگردیم.۲. کیومرث: آغاز بقا و رویارویی با اهریمن (عصر غارنشینی)دوران کیومرث مظهر نخستین تلاش‌های بشر برای نظم‌بخشی به جهان آشفته یا همان «کدخدایی جهان» است. واژه‌ی کیومرث (گَیُومَرْتَن) در ریشه‌شناسی اساطیری به معنای «زنده میرا» (جانِ میرا) است؛ موجودی که زنده است اما طعم مرگ را خواهد چشید.ویژگی‌های بنیادین تمدن در عصر کیومرث:* مکان زندگی: غارها و شکاف‌های کوهستان؛ از این رو او را «گَرشاه» (پادشاه کوه) می‌نامند، چرا که «گَر» در زبان‌های کهن به معنای کوه است.* پوشش: استفاده از پوست حیوانات درنده‌ای چون پلنگ (پلنگینه) که نماد نخستین زیبایی‌شناسی و حفاظت از تن در برابر طبیعت است.* منبع تغذیه: اهلی کردن ابتدایی جانوران و تغذیه از مواهب طبیعی.ریشه اساطیری انسان: بر اساس روایات کهن که فردوسی آن‌ها را در قالب «پادشاهی» ملموس کرده، از تخمه‌ی کیومرث گیاه «ریواس» رویید و از پیوند دو شاخه‌ی آن، نخستین زوج انسانی یعنی «مشی و مشیانه» پدید آمدند. این پیوندِ ناگسستنی انسان و طبیعت، بن‌مایه‌ی تفکر ایرانی است.هزینه‌ی سنگین تمدن: نخستین رویارویی با اهریمن منجر به شهادت سیامک، پسر کیومرث، به دست «دیو سیاه» شد. دیو در اینجا «وارونه‌کار» است؛ موجودی که حقایق را برعکس جلوه می‌دهد. این واقعه نشان می‌دهد که حفظ نظم و تمدن در برابر ویرانگری، همواره با فداکاری‌های بزرگ همراه بوده است.با تثبیت اولین نشانه‌های پادشاهی، نوبت به جهشی بزرگ در مهار عناصر طبیعت می‌رسد که توسط هوشنگ رقم خورد.۳. هوشنگ: انقلاب صنعت، آب و آتش (عصر ابزارسازی)در دوره هوشنگ، انسان با تکیه بر «فرّ ایزدی» از یک مصرف‌کننده صرف به یک تولیدکننده تبدیل می‌شود. او با کشف رمز سنگ و آتش، رنج انسان را کوتاه کرد و مفهوم «کار و معیشت» (برزیدن) را معنا بخشید.تحلیل «پس چه؟»: هوشنگ با «به فری رنج کوتاه کرد»، نشان داد که تکنولوژی در خدمت کاهش رنج بشری است. او به مردم آموخت که هر کس باید «نانِ خویش بورزد»؛ یعنی با کار و اندیشه، سامان زندگی خود را بشناسد.تمدن که حالا ابزار و نان را به دست آورده بود، در گام بعد به سوی رفاه، پوشش و مهم‌ترین دستاورد بشری یعنی دانش حرکت کرد.۴. تهمورث: شکوفایی هنر، بافندگی و راز خط (عصر فرهنگ)تهمورث، ملقب به «دیوبند»، کسی است که تمدن را از مرحله‌ی سختِ ابزارسازی به مرحله‌ی نرمِ هنر و فرهنگ ارتقا داد. موفقیت او در سایه‌ی هدایت وزیری پاک‌نهاد، روزه‌دار و پارسا به نام «شیدسپ» حاصل شد که نماد پیوند سیاست و معنویت است.سه گام بزرگ تهمورث در فرهنگ‌سازی:1. صنعت نساجی (پوشاک): او برای نخستین بار به مردم آموخت که پشم و موی میش و بره را بچینند و با رشتن و بافتن، از جامه پلنگینه به سوی پوشش بافته شده حرکت کنند.2. اهلی کردن حیوانات خاص: او مرغان شکاری (باز و شاهین) و حیواناتی چون سگ و «سیاه‌گوش» را برای خدمت به انسان اهلی کرد.3. انقلاب نوشتار (کشف خط): تهمورث دیوان را به بند کشید و آن‌ها در ازای جان خود، راز نوشتنِ نزدیک به ۳۰ نوع خط (پارسی، سغدی، چینی و...) را به او آموختند.با یادگیری هنر نوشتن، راه برای ورود به عصر طلایی هموار گشت.۵. از پوست پلنگ تا قلم تهمورثسیر تمدن در این هزاره‌های اساطیری، حرکتی پلکانی از ماده به معناست:کیومرث (نظم و بقا) \leftarrow هوشنگ (صنعت و تکنولوژی) \leftarrow تهمورث (هنر و دانش)

Ask this episode

“What did the council decide on item 42?” — answered with the speaker and the moment.

Transcript

Related