Ellen Deckwitz

Nou, om drie redenen. Allereerst om te kijken of jullie zouden gehoorzamen. Ten tweede omdat het een weergaloze stijl heeft. En ten derde omdat het boek ontzettend begaan is met de huidige tijd. Het gaat immers over de brexit en de directe respons van de burgers in zowel Schotland als Engeland daarover. Oké, voordat we echt de diepte in gaan en dat we het gaan hebben over de politiek en de stijl, wil ik eigenlijk nog weten, Ellen, wat gebeurt er nou eigenlijk in dit boek? Misschien is het goed om dat eerst even neer te leggen voor de luisteraar, anders dan denken zij, waar hebben die drie het nou over?

Nou gebeurt van alles en tegelijkertijd geen klap in de hele roman. Dat is het bizarre ervan. Feitelijk ligt Daniel Gloek, een van de hoofdpersonen, hij is aan het einde van de roman 101, op soort van sterven. Hij is heel veel aan het slapen. En Elisabeth de Mant, zijn voormalige buurmeisje, op wie hij gedurende haar jeugd ook behoorlijk vaak heeft gebabysit...

bezoekt hem en leest hem werken voor. Tussendoor krijg je wat couleur lokaal mee in de vorm van protesterende mensen tegen tradewerker, haters op de brexit, voorstanders op de brexit en een moeder die een obsessie heeft met boekprogramma's of boekprogramma's, programma's die gaan over antiquaire dingen.

Ja, de moeder van Elisabeth. De moeder van Elisabeth. En het gaat over het oude loslaten en het nieuwe vinden. Maar ook jezelf in een wereld vinden van dag op nacht eigenlijk waar je het helemaal niet mee eens bent. Een wereld die steeds sterker bureaucratisch bepaald is. Een wereld eigenlijk waarvan je nog niet zeker weet of hij vriendelijk of vijandig is. Niet voor niets worden romans als Brave New World van Aldous Huxley, maar ook toneelstuk The Tempest van Shakespeare aangehaald. Waarin het individu...

Je zou kunnen zeggen dat het verhaal nergens heen gaat, maar een van de kernpunten is denk ik dat het gaat om hoe je omgaat met een veranderende werkelijkheid waarvoor voor jou geen plek is. Want als je kijkt naar Daniel Gluck, dat is toch altijd een buitenstaander geweest. Die moeder zegt op een gegeven moment, dat haalde jij net aan toen we hier vooraf over spraken, van hij is raar of hij is homo. En dan zegt Elisabeth nee, hij is gewoon Europees. Ja, he's not gay, he's European. Ja.

En het gaat er eigenlijk om hoe je je verhoudt tot een wereld met wie je niet meer dingen gemeen hebt. En hoe je een stem kan geven aan het feit dat jij een soort buitenzone aan het bewandelen bent. En op een gegeven moment spelen Daniel en Elisabeth, wanneer Elisabeth een tiener is, het spelletje Bagatell. Waarbij ze zelf werelden gaan verzinnen, verhalen gaan verzinnen, om maar een beetje met die werkelijkheid om te kunnen gaan.

En het gaat ook om het inzetten van humor. Op een gegeven moment wordt er gesproken in de roman over een huis van buitenlanders, ergens in het stadje waar Elisabeth's moeder woont, waarbij men op de muur heeft gespoten, go home. En dan hebben zij eronder geschreven, we are already home. Bloempjes eronder getekend en buurtbewoners beginnen ook bloemen daarbij te leggen. Dus het gaat er ook om het inzetten van de verbeelding en de eigen humor om om te kunnen gaan met veranderingen die allesbehalve vrolijkmakend zijn.

Nee, dat hoeft denk ik ook niet, want zeker wanneer je het over zo'n geëngageerd onderwerp hebt als de brexit, bij een plotgedreven boek, ik denk dat je bij plot ook heel snel moraliserend kan overkomen. Je hebt een protagonist die een bepaald standpunt inneemt en wat er met die protagonist vervolgens gebeurt.

...zou je kunnen interpreteren als mening van de auteur aangaande... ...de historische werkelijkheid waarop de roman gestoeld is. Ja, oké. En dat is in dit geval absoluut niet zo. Het is meer een poëtische bespiegeling. Wat ik heel leuk vind aan het boek is dat het een hybride is. Dus er zit slapstick in, maar er zitten ook hele mooie beschrijvingen in... ...van de natuur en hoe de natuur symbolisch kan zijn voor het verstrijken van tijd. Smit heeft ook in interviews al aangegeven dat ze een obsessie heeft met tijd. Ook in haar vorige werd, weet jij misschien meer van Joost? Heb jij meer van haar gelezen?

En het verstrijken van tijd en daarmee de eeuwige verandering. En niet voor niks is Elisabeth op een gegeven moment ook aan Daniel... de metamorfose van Ophidius aan het voorlezen. Om flexibel te kunnen zijn, is om te kunnen gaan met verandering. En dat is ook wel een van de kernstukken van deze roman. En dat dingen die tijdens een bepaald tijdsgevricht als A worden beschouwd... pas later als B worden beschouwd, zodat er ook inkeer kan zijn...

Dat maakt het allemaal net iets meer dan alleen een vertelling van een platonische liefde tussen een 101-jarige man en een 32-jarige vrouw. En dat sprak mij er ontzettend in aan. Maar weet je, er zit zoveel meer in deze roman. Ik bedoel, het is amper... Nou jongens, het is 234 pagina's, maar ik heb het gevoel dat ik echt drie boeken in één heb gelezen. Ja, absoluut. Het is 234 pagina's. En tegelijk zat ik echt te denken hoeveel duizend woorden zou het zijn. Ja, niet duizend.

Een roman die zijn wortels vindt of zijn aanleiding vindt in de historische gebeurtenissen. En ook zijn duiding daarin. Het deed me op een aantal punten denken aan Extremely Loud and Incredibly Close van Jonathan Safran Foer. Niet alleen omdat daar ook deels poëtische stukjes in zitten. Maar ook een 101-jarige man die vriendschap aanknoopt met iemand die decennia jonger is. Nou ja, er komen er wel steeds meer bij. Maar weinigen zijn zo leuk als deze Daniel Gluck of de 101-jarige man in Extremely Loud and Incredibly Close...

Alleen, waarvoor op een gegeven moment de mist ingaat, wil je dat hij ook niet meer weet wat hij met de roman moet, kiest Smith juist voor een plotloos geheel, waardoor een stemming overheerst. Een stemming van, oké, brexit is kut, mensen doen kut erdoor, maar het komt uiteindelijk wel in orde, want we zijn weerbaarder dan we denken.

Zit het er alleen in als een decor? Zo van er wordt verwezen van... oh ja, daar is een member of parliament neergeschoten. Of is dat ook echt een onderdeel van het verhaal zelf? Het is niet zozeer de actuele gebeurtenis zelf... maar eerder de zeitgeist waaruit hij uit voorkomt... en de zeitgeist die het met zich meebrengt. Er wordt wel degelijk ingezoomd op de reacties. Ook de agressie die ontstaan is na de brexit. Maar soms krijg je wel het gevoel... dat de brexit niet meer is dan wat cooler...

Lokaal. Aan de andere kant de thematiek die zij hiermee uitdiept, namelijk over hoe gaan we om met het feit dat we niet een homogene samenleving zijn, maar dat er verschillende stemmen zijn die gehoord willen worden, tot en met hoe gaan wij door met een eiland dat zich weer afzondert. Dat zijn toch wel vragen die worden opgeroepen.

En het is ook heel moeilijk, denk ik, wanneer je een geëngageerde roman schrijft, oftewel een roman, naar aanleiding van de actuele gebeurtenis, wanneer de gebeurtenis nog, waarbij het stof van de gebeurtenis nog moet neerdalen, wat je er dan over kan zeggen. Ik bedoel, niet voor niets is een aantal grote meesterwerken, historische romans in de wereldliteratuur, pas dertig of veertig jaar verscheen na de daadwerkelijke gebeurtenis. Neem Oorlog en Vrede van Tolstoy, Slaughterhouse-Five, Catch-22. Er moet tijd overheen gaan. Dit is razendsnel na de beslissing geschreven.

En daarbij is het ook opmerkelijk dat het goed ontvangen is. Want ik heb zelf op de universiteit onderzoek gedaan naar 9-11 literatuur. En de eerste paar romans die verschenen na aanleiding van de aanslagen... de vroegste was twee jaar later, althans de vroegste angostactie was twee jaar later... die zijn echt vernietigend ontvangen. Vooral omdat de auteurs door de critici werd verweten... dat zij makkelijk geld wilden verdienen door schrijven over iets wat zulke nieuwswaarde had... waarmee je in alle programma's kon komen. Dat is dus nu voorbij. Daar heeft zij dus ook geen enkele hinder van ondervonden...

Ja, ik zou het mijn moeder ook aanraden. Mijn moeder is qua literatuur echt een omnivore, die leest sneller dan God kan schrijven. Dus dit zou er ook wel tussendoor kunnen, maar ook met mijn speciale aanbevelingen, want ze houdt erg van grappige romans. En dit boek is, kijk, we hebben het nu heel erg over de politieke aspecten gehad en ook een klein beetje al over de poëtische aspecten, maar het is vooral ontzettend hilarisch. Dus ja, mijn moeder zou ik het zeker aanbevelen. Nou, leuk.

Ja, en ze wordt gekoppeld aan een wat oudere actrice. Een soort equivalent van onze Pleunie Touw zou zijn. En het klikt meteen. Pleunie Touw treedt ook meteen bij die moeder in en zo. Het is een groot feest. Ze beginnen elkaar kusjes te geven. En dat maakt het ook heel schattig. Want aan het begin denk je, die moeder is zuur. Maar dat blijkt toch wel een vrolijke Frans te zijn tegen het einde. Ja, die moeder is hartstikke leuk. In die moeder wordt ook een soort rebellie losgemaakt...

Ja, en die band met Elisabeth is ook leuk, want ze lopen elkaar de hele tijd af te zeiken. Op een gegeven moment, wanneer Elisabeth even weer bij die moeder woont, om zo dicht in de buurt bij Daniel te zijn, dan zegt Elisabeth van, ja, ik woon al meer bij mijn moeder. En dan zegt die moeder, ja, ik heb nu een dochter terug en voorlopig vind ik het nog wel leuk. Ja, ik vond het een erg leuke moeder.