Haroun Sheikh

Geopolitiek denker Haroun Sheikh van de Vrije Universiteit Amsterdam prikt het idee door dat je misschien had van onze goede banden met Amerika. Het is onze nostalgie dat wij denken dat Amerikanen uit altruïsme zomaar allerlei dingen in de hele wereld doen. Maar eigenlijk is het altijd zo bij de Verenigde Staten dat de bescherming van andere gebieden, zoals ons hier in Europa, ook altijd samenhing met Amerikaans eigen belang.

Europa domineerde de wereld en dit was een kleine kolonie van de Britten eigenlijk. Die in 1776 met een strijd hun onafhankelijkheid kregen. Maar het was eigenlijk nog een zeer zwak land. Zwak en vrij onzeker. Ze moesten opboksen tegen de machtige Europeanen.

Het was gesticht door Europeanen dit land, maar wel ergens anders. En dus hadden ze wat te bewijzen. Ze moesten eigenlijk laten zien dat ze zelf niet onderdeden voor het oude Europa met haar lange geschiedenis en cultuur. Niet voor niets kozen ze voor allerlei Romeinse architectuur om te laten zien dat ze toch echt ook wel cultuur hadden. Denk bijvoorbeeld aan het Capitol in Washington.

En het ging zo ver dat zelfs Amerikaanse presidenten wilden bewijzen dat in Amerika eigenlijk alles net zo goed was in de oude wereld. Er was toen zelfs een gedachte dat de flora en fauna in Amerika eigenlijk kleiner en minder goed was dan die van Europa. En dus werden er teksten geschreven om te laten zien dat de dieren en planten in Amerika niet onderdeden voor die van de oude wereld. Zoals bison en zo. Ze wilden gewoon laten zien, kijk eens hoe groot deze beesten zijn. Die zijn eigenlijk net zo groot, misschien wel groter dan in Europa.

Amerika wilde serieus genomen worden. En toen, in 1782, werd de allereerste Amerikaanse ambassade in Europa geopend. In Nederland. In dat jaar had eerst Friesland de Verenigde Staten erkend. En een paar maanden later volgde de Republiek. En daarmee was Nederland na Frankrijk het tweede land dat de Verenigde Staten als land erkende. En dat was belangrijk, want het nieuwe land moest serieus genomen worden. Het moest door de grote staten van Europa erkend worden. En daar was Nederland dus een van de eerste bij.

Deze erkenning van Europa was belangrijk voor Amerika. Maar geopolitiek koos het een heel andere koers. Geopolitiek deden de Amerikanen het anders. Ze kozen ervoor om afstand te houden van het Europese continent. Ze lieten die grote staten met elkaar vechten. En zij wilden eigenlijk met rust gelaten worden. Geen vaste partners. Ze wilden bewust single blijven. En ze hielden zich eigenlijk buiten dat statensysteem van Europa.

Dat wordt vaak isolationisme genoemd. Vanuit het idee dat Amerika zich isoleerde van de grote wereldpolitiek. Dat het niet meedeed met de ontwikkelingen die in Europa plaatsvonden. Al die oorlogen die hier plaatsvonden, daar wilden ze eigenlijk niks mee te maken hebben. En ze probeerden eigenlijk gewoon de Europeanen zo ver mogelijk van zichzelf af te houden. Dus de focus was eigenlijk het expanderen en het sterker maken van de Verenigde Staten zelf. Dat deden ze op allerlei manieren. Door land te kopen. De Louisiana Purchase was op dat moment de grootste aankoop van land ooit. Van de Fransen hebben ze toen een heel groot deel van het land gekocht.

Ze hebben later zelfs ook Alaska van Rusland gekocht. New York begon natuurlijk als New Amsterdam. Het was van de Nederlandse Republiek. En dat is uiteindelijk ook door de Amerikanen gekocht. En onderdeel van dat groot groeiende rijk geworden. En dat zijn allerlei leuke feitjes. Brooklyn was Breukelen. Flushing was Vlissingen. Coney-eiland was Konijneneiland. Al die plekken daar hebben Nederlandse namen. Amerika is dus een land dat door aankopen gegroeid is. In die zin is eigenlijk Trumps suggestie om Groenland te kopen... niet zo heel raar gezien de Amerikaanse geschiedenis.

Er is vaak eigenlijk van Amerika gezegd dat het karakter van het land door de frontier wordt gemaakt. De frontier dat is die horizon die ze te veroveren hadden. En eigenlijk met het erbij pakken van California zou je kunnen zeggen is de frontier afgerond. Want daarmee raakten ze de volgende oceaan en hebben ze dat hele gebied van de horizon veroverd. En de gedachte was die frontier die wenkt betekent veroveren, het betekent daadkrachtig zijn, het betekent voor jezelf zorgen.

Eigenlijk werd daarin de Amerikaanse droom geboren. En zie je ook een beetje typische kenmerken van het Amerikaanse karakter. Heel erg daadkrachtig, de grens willen verleggen. Of dat nou nu de ruimte is, of met Silicon Valley. Dat is één kleine stap voor de mens, één grote stap voor de mens. En we noemen het Iphone.

Er is geen tijd hier om overleg te hebben, om boeken te lezen. Dat is het oude Europa. Amerika is het land van opportunities. Maar dat betekent dus ook vooral meer doen en minder denken. Amerika focust zich op zichzelf. En dat maakt ze gigantisch groot. Wat ons bij fase 2 brengt. De tweede fase begon eigenlijk begin 20e eeuw. Toen veranderden er twee dingen fundamenteel. Allereerst werd de Verenigde Staten economisch het grootste land in de wereld. Dat gebeurde rond 1900.

De tweede fundamentele verandering vindt plaats aan de andere kant van de oceaan. Wat gebeurde er namelijk in de 20e eeuw? Tot drie keer toe dreigde er de situatie plaats te vinden... dat het hele gebied van Europa en een groot deel van Azië... onder het leiderschap van één land komt te zitten. In de Eerste en Tweede Wereldoorlog zou Duitsland dat misschien lukken. En in de Koude Oorlog zou dat de Sovjet-Unie misschien lukken. En dat is voor de VS een groot gevaar. Als je namelijk dit hele blok...

alle mensen, alle grondstoffen, alle kennis en alle kapitaal dat hier zit... van Portugal tot aan Siberië, bij elkaar verenigd... dan heb je een blok dat sterker is dan de VS. Dat het economisch en militair kan bedreigen. En dus werd de VS gedwongen...

Om zich hiermee te gaan bemoeien en actief in de rest van de wereld in te gaan grijpen. En op dat moment was Woodrow Wilson president van de VS. Hij is eigenlijk een beetje het kantelpunt van die eerste naar de tweede fase. Aanvankelijk wilde Wilson namelijk niet meedoen met de Eerste Wereldoorlog. En de slogan die hij daarvoor gebruikte was America First. Wilson wilde dus eigenlijk niet ingrijpen, maar de wereld was al veranderd. Duitsland dreigde Eurasie te verenigen en dat moest verhinderd worden. En dus kwam hij op zijn eigen woorden terug...

veranderde hij eigenlijk zijn positie en besloot hij om de oorlog in te gaan. Dat markeert fase 2. Amerika gaat zich bemoeien met Europa. Die enorm krachtige Amerikaanse economie, die al auto's en staal creëerde, werd toen omgebouwd om wapens te creëren, om militair materiaal te creëren. En dat gigantische apparaat is in een paar jaar tijd het krachtigste leger ter wereld gemaakt.

De Amerikanen verslaan de Duitsers in de Eerste en de Tweede Wereldoorlog. Op dat moment zijn die twee gevaren geweken. Maar meteen na de Tweede Wereldoorlog komt het derde gevaar in beeld. De Sovjet-Unie is namelijk ook een van de overwinnaars van de Tweede Wereldoorlog. Het heeft controle over heel Oost-Europa. Oost-Duitsland hoort daar ook bij. En West-Europa was kapot.

Dan pakt Amerika het anders aan. Ze bouwen bondgenootschappen en verdragen om de Sovjet-Unie in te dammen.

Dat doen ze eigenlijk door allerlei instituties te bouwen, wereldwijd. Beroemde instituties als de IMF, de Wereldbank, de VN. Maar vooral door zich op Europa te richten. Want Europa was kapot en verzwakt na de Tweede Wereldoorlog. En het moest opgebouwd worden. Middels de Marshallhulp zorgt de VS voor financiële hulp aan Europese landen. Zorgt dat het economisch weer opgebouwd wordt. En met de NAVO creëert het een militair bondgenootschap waar Europa militair sterker wordt. Op die manier eigenlijk maakt het Europa sterker, economisch en militair. Dat is een ons voordeel geweest.

Maar het is dus belangrijk dat het ook voor de Verenigde Staten geopolitiek noodzakelijk was. Het was dus niet alleen liefdadigheidshilpen Europa, maar Europa was een kernbelang voor de VS. Als Europa namelijk zou vallen, dan zou dat grote machtsblok hier ontstaan. En dus schold die hele 20e eeuw eigenlijk dat de verdediging van Europa ook in Amerika's eigen belang was.

En dat is het Amerika dat wij kennen. Sinds de Tweede Wereldoorlog hebben ze ons altijd geholpen. Maar dat beeld begint nu te verschuiven. Gaan we een derde fase in. Eigenlijk zien we de laatste tijd dat het steeds meer afstand neemt van Europa. In plaats van eigenlijk altijd Europa's verdediging te willen regelen, horen we steeds vaker... ...waarom betalen wij eigenlijk daarvoor en zijn wij verantwoordelijk voor jullie veiligheid?