Jaron Harambam

En die term van gekke wappie of complotdenker is volgens hem ook wat te kort door de bocht. Er zit eigenlijk zoveel meer in die hele wereld van complottheorieën dan eigenlijk het stereotype beeld wat ik ook had van weet je wel, zo'n alu-hoedje dragende wappie.

als verklaringen ingaan tegen wat wij algemeen voor waar aannemen... omdat de media, de wetenschap en de politiek dat zeggen... dan wordt het vaak als een complottheorie bestempeld. Wij denken vaak dat de complotdenker de ander is... terwijl je eigenlijk ziet dat het wantrouwen naar de heersende waarheid...

eigenlijk bij iedereen wel zit, maar net iets anders. Je hebt daar natuurlijk duizenden voorbeelden van. Bijvoorbeeld linkse mensen die denken dat alle klimaatmaatregelen... achter de schermen getorpedeerd worden door de macht van de grote bedrijven. Of je ziet dat juist bij rechtse mensen die denken dat... al onze instituties geïnfiltreerd zijn door een soort van linkse elite. Of bij conservatieve mensen die het gevoel hebben door onze seksuele voorlichting...

Dat onze kinderen geïndoctrineerd worden. Dus eigenlijk zie je dat de complottheorieën die mensen aanhangen... ...heel erg een uiting zijn van hun eigen wereldbeeld. Jaron zijn interesse in deze complotten, en dan voornamelijk in complotdenkers... ...ontstond op een moment dat hij zelf ook twijfelde aan wat de waarheid was.

Ik denk dat het bij mij echt begonnen is toen ik nog studeerde en de kredietcrisis eigenlijk een heel groot onderdeel was van mijn leven. Want ineens stond de hele wereld op zijn kop en zou ons economische stelsel in elkaar storten. En ik snapte eigenlijk niet zo goed van hoe ons economisch systeem nou zo fragiel was. En eigenlijk alles wat ik las in kwaliteitskranten en wat ik geleerd had bij economie enzovoort...

Ja, die konden het echt niet goed uitleggen. En tegelijkertijd zag ik ineens een soort van YouTube-documentaire-serie. Zeitgeist heette dat. En dat werd gezien als een complotfilm. Hoe meer je begint te onderzoeken... wat we denken dat we begrijpen... waar we vandaan komen, wat we denken dat we doen... hoe meer je begint te zien dat we verliezen zijn.

En dat ging over 9-11, een heel duidelijk complotverhaal, maar ook over ons financiële stelsel. En eigenlijk wat daar verteld werd over hoe ons financiële stelsel werkte, klonk voor mij veel logischer en begrijpelijker en verklaarde veel beter waarom eigenlijk ons stelsel zo fragiel in elkaar zit. Dus toen dacht ik van, hé, hoe kan dit nou? Dit wordt als een complottheorie gezien, dat moet niet waar zijn, dat zou iets absurds, iets geks zijn. Toen ben ik dat beter gaan onderzoeken en toen bleek er eigenlijk best wel veel waarheid in te zitten.

Dus daar was ik heel erg gebiologeerd door. Maar tegelijkertijd, die documentaire serie was zo populair. Echt iets van 500 miljoen keer bekeken over de hele wereld. En overal op de wereld ontstonden toen soort van sociale bewegingen rondom die documentaire serie. En ook in Amsterdam kwam er zo'n meet-up, zeg maar. Dus toen dacht ik van, daar moet ik naartoe. Ik ben zo benieuwd van, welke mensen komen daarop af? En wat hebben die allemaal te vertellen? En waarom gaan ze er naartoe? En wat gaat er gebeuren?

Dus toen ben ik daar naartoe gegaan en toen bleek het echt een ratje toe van allemaal verschillende mensen. Van sjekkerokende vaders die met hun tienerzoon daar kwamen, tot linkse anarchisten die tegen het hele bankensysteem waren. Dus eigenlijk van alles en nog wat kwam daar. En toen dacht ik eigenlijk al van ja, er zit eigenlijk zoveel meer in die hele wereld van complottheorieën dan eigenlijk het stereotype beeld wat ik ook had. Dus dat was eigenlijk een soort van de aanloop naar mijn promotieonderzoek wat een paar jaar later begon.

Tijdens dat onderzoek liep Jaron dus met complotdenkers mee. En dat ging in het begin niet altijd even makkelijk. Omdat er heel veel wantrouwen heerst, ook naar de wetenschap. Dus wat er in het begin heel veel gebeurde is dat die mensen zeiden van... ja, hoezo kom je met ons praten en aapjes kijken? Je gaat vast weer hele sensationele verhalen vertellen waarbij je onze woorden verdraait, et cetera. Dus daarin zag ik al heel erg van dat die mensen wel heel veel ervaringen hebben met hoe zij eigenlijk...

in de media op een manier geportretteerd zijn... die niet overeenkomt met hoe zij zichzelf zien. Dus dat was ook eigenlijk meteen mijn argument bij die mensen. Dat ik zei van ik zie ook heel erg hoe jullie geportretteerd worden. En ik wil jullie graag een stem geven om een ander geluid... om jullie geluid te laten boven drijven. Dus op die manier kan ik ook aan de rest van de wereld laten zien... dat het beeld van de complotdenker wel wat ingewikkelder in elkaar steekt... dan het stereotype beeld wat we heel vaak hebben.

Met zijn onderzoek probeert Jaron dat stereotype te doorbreken, want vaak klopt het niet. Vaak hebben we natuurlijk het beeld van de complotdenker als een soort van onopgeleide populistische figuur die nergens wat vanaf weet, maar heel veel roept. Maar veel zie je ook toch in die wereld echt wel mensen met heel veel dossierkennis die jarenlang onderzoek hebben gedaan naar een bepaald onderwerp en zich helemaal erin vastbijten en proberen de onderste steen boven water te krijgen.

En er is één ding wat al deze waarheidszoekers met elkaar verbindt. Je ziet natuurlijk een enorm wantrouwen naar die instituties. Van dus de media, de wetenschap en de politiek. En vaak zie je eigenlijk dat in de loop van de levens van die mensen... dat er momenten zijn geweest waardoor zij eigenlijk zijn gaan twijfelen aan wat echt aan de hand is.

En dat kunnen persoonlijke ervaringen zijn met dokters in ziekenhuizen of met mensen die eigenlijk van het geloof zijn gevallen en die erachter kwamen wat er allemaal gebeurde in de katholieke kerk. En daardoor zoiets hadden van ja, maar als dit niet waar is, wat is er nog meer niet waar eigenlijk? Dus er zitten heel veel van dit soort botsingen. Ik denk tijdens de coronacrisis was dat ook wel echt heel erg duidelijk dat daar gewoon dingen gebeurden waardoor mensen dachten van ja, maar als...

Als nu ineens al onze vrijheden zo worden weggenomen, hoe werkt het dan eigenlijk met onze rechtsstaat? En blijft het nog wel bestand als er dit of dat gebeurt? Dus er zijn vaak hele concrete aanleidingen die een soort van water in de emmer gooien. En op een gegeven moment dan stroomt het over en dan zijn ze steeds meer overtuigd dat eigenlijk alles wat ze horen niet meer waar is.

Wat hun ook allemaal drijft is toch ook wel die drang naar wereldverbetering. Om eigenlijk die instituties nieuw leven in te blazen. Dat ze juist bijvoorbeeld de wetenschap weer objectiever willen maken. Want in hun ogen loopt de wetenschap aan de band van bijvoorbeeld commercie. Of dat ze de media niet meer vertrouwen. Dat ze NOS als fake news zien. En die gaan zelf dan maar het nieuws maken. Dus je ziet dat die wens om de instituties weer een nieuw leven in te blazen ook wel heel erg aanwezig is.

Je zou nu kunnen denken, oké, maar waarom is dit dan erg? Die complotdenker is kritisch op de grote macht en wil daarmee de wereld en instituties verbeteren. Het is ook ingewikkeld om die scheidslijn te trekken tussen wanneer ben je een kritische denker en ben je uit op van hoe werken die instituties nou eigenlijk en kritiek aan het formuleren daarop.

En wanneer ben je nou een complotdenker? Ik denk dat het echt kerntypische van een diehard complotdenker is wel eigenlijk dat elke informatie, elk bewijs wat tegen de complot ingaat of tegen het verhaal ingaat van de complottheorie, wordt gezien als onderdeel van het complot.

Dus dan is er nooit meer een argument te maken tegen. En op dat moment heb je eigenlijk een soort van hermetisch wereldbeeld. Waardoor je niet meer open staat voor nieuwe geluiden. Dat je ook niet verrast kan worden. Dat je niet van idee kan veranderen. Dat je eigenlijk ook niet luistert naar andere mensen. En dat je dus heel erg in je eigen gelijk gaat zitten. En dat kan heel erg gevaarlijk worden. Omdat je dan ook eigenlijk geen gevoel meer hebt voor wat er gebeurt in de wereld. En voor de andere mensen met wie je leeft.

Tegelijkertijd is het ook natuurlijk gevaarlijk als dat wantrouwen echt onze democratische instituties kapot wil maken. Terwijl we enorm veel werk hebben geleverd in de afgelopen 300 jaar om dit juist op te bouwen. En wat je vaak ziet is dat er misschien vaak zondebokken worden aangewezen die de oorzaak zijn van al het kwaad. Dus ofwel...