Joachim Nijs

Nu, ik moet wel zeggen, je zegt, de tramchauffeur of de watman vandaag heeft het niet gemakkelijk. Die uren blijven inderdaad moeilijk. En het is druk verkeer waar je in beweegt. Maar vroeger, ja, heel in het begin stonden die mensen in weer en wind. Dan stond je letterlijk de hele dag, dat staat hier ook in Antwerpen in het begin, twaalf uur aan een stuk recht. Had je alleen pauzes als je aan je eindpunt toekwam, had je tien, twaalf, vijftien minuten misschien.

En dan weer rechtstaand, hop, naar de andere kant van de lijn, met enkel een dak boven je hoofd, geen glas voor je. Dus je stond inderdaad in weer en wind recht om die paarden te mennen, om steenkool te scheppen en op termijn inderdaad om je elektrische tram voor te brengen. Ja, ik zie ineens zo'n beeld voor mij met zo'n grote hendel. Ja, klopt, een controller heet dat dan.

Daar moest je gas mee geven. En dan had je in het begin mechanische en pneumatische remmen. Ook dat, dat moest je allemaal goed kunnen hoor. Het was niet zo enorm om daar mee te rijden. En het is pas in de jaren dertig en nadien dat men is beginnen denken aan het comfort van die Wattman. Dus als je vandaag die Wattman in zijn afgesloten hokje ziet zitten op een goede stoel. Ja, ook dat heeft niet altijd bestaan. Dat is iets van na de Tweede Wereldoorlog.

En wat mij opvalt, ik heb ooit eens met een trein mogen rijden op een afgesloten stuk, voor weet ik veel maar dan de tv versie was dat.

Dat is met je handen. Je hebt denk ik een rem met je voeten, als ik me niet vergis. Maar de rest geef je gas met een joystick. Maar een tram, de gas is ook een pedaal. Kan dat? Dat gaat van het type af. Dat is iets dat we aan de Amerikanen ook te danken hebben. Dus de Verenigde Staten, groot tramland, tot en met de jaren 30, 40. En dan is dat van een klif gevallen. Dan is dat gestopt. Maar in de jaren 30...

hebben die het idee gehad van, kijk, de auto kwam bij hen veel sneller op, we moeten daarmee concurreren. Dus we gaan een tramtype bedenken dat beter is dan al wat tot nu toe geweest is, voor iedereen. Zowel voor die watman, die dan een comfortabele plek kreeg, als voor de reizigers. Dus voor het eerst had je TL-licht, daarvoor waren er van die kleine peertjes, je had heel veel kroon aan boord, je had ruitjes voor de zittende mensen, en daarboven had je kleine ruitjes voor de mensen die moesten rechtstaan, zodat die ook nog iets konden zien. Mhm.

Maar die Wattman, die kreeg dan een stoel, tot daarvoor stonden die recht in het beste geval met een klein klapstoeltje waar ze op konden leunen. Een comfortabele stoel en pedalen, want een auto reed ook met pedalen. Zo'n PCC-tram, inderdaad, daar zie je vandaag nog altijd pedalen. Moderne trams, dat is dan na de PCC, die rijden eerder met joysticks. Dan heb je meer een joysticksysteem naast je, zoals een Airbus eigenlijk. Ja, want...

Omdat je nu zegt, de tram van vandaag, dat is 99% toch op elektriciteit ook. Ja, klopt. Stoom of diesel of eender wat het ooit geweest is, dat is nu toch niet meer van toepassing. Die zijn grotendeels weggevallen. Ja, in ons land heb je echt alleen nog elektriciteit. Voilà, want het wordt al een zeer duurzame manier gezien om je voor te bewegen.

Ja, klopt. Het is nog altijd zo. Want wat gebeurt er precies als je met een tram vertrekt die, hoe heet dat, dat er op het dak ligt en dat dan omhoog kan om dan contact te maken met de bovenleiding? De pantograaf is dat dan. De pantograaf. Ja, klopt. Mooi woord. Dus we zijn gekomen van, heel in het begin had je echt een paal met een wieltje op, dat dan op diezelfde draad moest lopen.

Maar goed, als je daar 70 kilometer per uur mee rijdt, op soms minder goede scoren... Zoals de trolleybussen vroeger ook. Iets dat erop hing. Ja, dat er tegen rolde. Of tegen rolde. Dus dat, na verloop van tijd, onder meer hier in Brussel, hebben ze daar in de jaren 70 afscheid van genomen van die paal met dat wieltje. Dat werd dan een pantograaf. Eerst met twee benen. In de jaren 30 bestonden dingen al heel zware dingen.

Maar vanaf de jaren 60, 70 zie je dan de moderne pantograaf opduiken met één been, zo'n ding dat dan boven gaat en dan tegen de bovenkant komt. Krets, knetter, knetter, knetter doet. Ja, op het moment dat die dat raakt, er zit 600 of 750 volt op, dan kan dat wel eens knetteren. Of als er...

Als het vriest, als er ruim op die bovenleiding hangt, kan het ook wel eens knetteren. Dus dat komt daar dan tegen. Dan heb je elektrische stroom. Dat is trouwens de positieve pool. De negatieve pool zijn de sporen. Dus de stroom gaat eigenlijk door de tram. Die sporen zijn de terugpool.

Maar daar kan je gewoon aankomen, hè? Ja, daar kan je gewoon aankomen. Dat is geen probleem. Een bovenleiding zou ik niet aankomen. Ik ben geen expert in elektriciteit, maar wat ik er wel over weet, is... Dus die bovenleiding staat onder 600 of 750 volt. Doe dat met de spoorwegen trouwens ook niet. Daar kan 25.000 volt op staan. Natuurlijk, ja. Maar dan is er zo'n groot potentiaalverschil tussen die bovenleiding en de grond, dat als jij daartussen zou hangen, dan ben je dus geëlektrificeerd. Oké. Voilà, maar bij een tram...

gebruiken ze die stroom om die elektromotor aan te drijven. En die elektromotor, vroeger bij een PCC zat dat gewoon onder de tram, daarmee dat je ook wat stapjes moet doen om erop te geraken. Hoe lager de vloeren van die trams werden, in Wenen heb je de laagste trams ter wereld rijden, daar zitten die motoren, je hebt verschillende wagenbakken, die zijn verbonden met zo'n accordeon, je kent dat wel. In Wenen is dat dan, daar zit de motor in.

Oké. Dus de laagste trams ter wereld om net zo dicht mogelijk tegen de grond te kunnen zitten. Voor rolstoelgebruikers. Exact, ja. Dat was vroeger absoluut niet het geval. Je hebt in Brussel, in Antwerpen ook nog een paar van die hoge vloertrams. Ja, vergeet het. Ik noemde dat trouwens... Ja, dat is ook niet gemaakt voor heel brede mensen. Dat is echt een aanzet tot zwaar sporten, onze hoge vloertram.

Ja, vroeger was dat inderdaad wel stijl. Ik ben blij, want ik ben nu dikwijls met de voiture of met de buggy onderweg. Tegenwoordig is dat wel heel klantvriendelijk. Je wachtelt dat gewoon op en er is plek. Ja, vrienden van mij hebben ooit eens gevraagd, het ging over de metro en de tram, ze moesten dus een buggy kopen. Ja, hoe breed is zo'n deur van een tram? Ja, zo'n oude tram, niet erg groot. Nee, dat was zo'n accordeondeur ook. Klantdeur, ja.

Het is Siemens ook tegenwoordig. Onder meer. Onder meer. Wat een hardwarebedrijf is. Dus dat zegt wel iets over hoe modern een tram geworden is. Want vroeger, neem ik aan, waren dat autobouwers of toch mensen die met kolen enzo bezig waren. Vandaag de dag, Siemens, Duits bedrijf.

Ja, dat is elektronica. Klopt, en er zijn niet zo heel veel van die fabrikanten meer over. Terwijl we vroeger, in ons land alleen, hadden we er, ik zeg nu iets, het was ongeveer juist een dozijn. Dus je had in Leuven een tramfabrikant, in Wallonië had je er... Noem eens wat namen. Ah, het zijn fantastische namen. In Leuven was dat Les Ateliers de Ladille et Bacallan. Van de Deile en... En Bacallan was een voorstad van Bordeaux.

Trouwens, dat deel van Bacallan is ooit afgesplitst. Het deel dat vliegtuigen bouwde na de Eerste Wereldoorlog. Oké. En heel veel later was dat een onderdeel van Airbus. Dus onze Leuvense trams zijn eigenlijk heel ver verwant aan Airbus. Voilà. Maar je had evengoed de fabriek in Brugge, die nog altijd bestaat. Ook zij hebben heel lang... Bombardier? Ja, al stom vandaag zelfs al. Ah ja, ja, ja. Het is ook overgenomen. En Mechelenatjerageno. Dus er waren heel veel fabrikanten alleen al in ons land...

En dat maakte dat onze trams, maar ook onze treinen en zelfs onze metrostellen in de hele wereld hebben gereden. Dus je had de mannen zoals die Édouard Otlet die tramnetten bouwden in de hele wereld. Baron Ampin is ook zo'n man. Odessa, Tianjin in China. Je houdt het niet voor mogelijk. Allemaal Belgische tramnetten met vaak ook Belgische trams die erop reden.