Marijn Jongsma

En in gezelschap begon hij wel eens tegen zichzelf te praten. Als hij zijn medegezelschap dieren niet altijd interessant vond. Het was een beetje een verstrooide professor. Maar het was wel een centrale figuur binnen die hele Schotse verlichting. Met allerlei figuren. En het was natuurlijk veel breder dan alleen economen. Dus hij sprak met scheikundigen, natuurkundigen, theologen. Het was een heel breed gezelschap waar hij ook zijn inspiratie uit haalde.

En was hij getrouwd, had hij een gezin? Na verluid was hij niet al te knap... maar dat hoefde helemaal geen belemmering zijn om in een huwelijksbootje te stappen. Hij is nooit getrouwd. Hij woonde eigenlijk op en af met zijn moeder in het huis... waar hij ook een hele sterke band mee had en met zijn ongetrouwde nicht. En dat verschafte hem, als ik dan de biograaf moet geloven... een soort zekerheid van het huiselijk leven... waardoor hij ook zijn eigen bijzondere zelf kon zijn.

Oké, ik dacht handig, er werd voor me gekookt. Dat ook. Hij kon de hele dag nadenken en de rest werd geregeld inderdaad. Ik ben overigens ook bij zijn graf geweest. Dat was ook wel indrukwekkend. Als je dan toch op Belgrimage bent, dan doe je dat. Dus vlak naast dat huis waar hij de laatste jaren van zijn leven woonde in Edinburgh. Daarnaast staat een kerk en daar zit een begraafplaats bij. En daar is zijn graf dus.

En bezoekers die gooien daar dan muntjes op. Er zit een hek omheen en die gooien daar zo'n muntje op. Waarschijnlijk in de hoop dat ze daar heel veel beter van worden. Oké, wat een gekke gewoonte. Dat is een heel gekke gewoonte. Je ziet het wel vaak natuurlijk dat mensen ook in vijvers muntjes gooien. Maar de grap is, Adam Smith zei dus in zijn werk ook... geld is eigenlijk helemaal niet belangrijk. Het gaat om wat je koopt, wat je maakt. En geld is maar een soort ruilmiddel. En als dank voor deze wijze woorden krijgt hij muntjes op zijn graf.

En in dat Adam Smith House waar ik het net over had... dat voormalige jeugdhank, daar liet dus Adam Dixon... mij de allereerste druk zien van The Wealth of Nations.

Dat bedoel ik, hè. Het is ook voor deze man een soort grondwerk, zou ik kunnen zeggen, voor de economie en sociale wetenschappen dus. Hij wordt dus wel gezien als de father of economics en als de father of capitalism. En Milton Friedman, we hebben het de vorige aflevering nog een fragment van hem gehad, die droeg zelfs tevast een das met silhouetjes van Adam Smith erop. Silhouetjes, ja. Oké.

van Milton Friedman. Inderdaad, hij staat er heel vaak met die das op. En Milton Friedman was de mascotte of de gangmaker... het boegbeeld, moet ik zeggen, van de Chicago Boys... dus de Amerikaanse economen die helemaal vol voor marktwerking gaan. En er is een recente aflevering van de podcast History of the Dark... en daar wordt heel mooi beschreven hoe Milton Friedman... en zijn collega's Smith hebben ingezet als hun eigen mascotte. The Chicago Smith is a clean, streamlined figure...

Ik merkte dat ik ze een beetje wegzakte. Weet je dat dat ook de bedoeling van deze podcast is? Dat zegt ze zelf ook. Het is gemaakt dat je aan het einde van de dag... een soort bedtime stories, maar dan over inhoudelijke zaken. Ja, het is heel bijzonder.

Nou ja, terug naar R.S. Smith zelf. In de wealth of nations staan dus eigenlijk een aantal principes centraal... die voor welvaartsgroei moeten zorgen. Dus heel veel economen tussen aanhalingstekens daarvoor... die dachten van de wereld blijft altijd een soort steady state. Maar Smith zei echt nee, we kunnen enorm vooruitgaan qua welvaart. Dat is natuurlijk ook een typisch denk wat veel economen huldigen. Dat we er beter worden met z'n allen door het juiste beleid te voeren.

Nou, hij zei eigenlijk, er zijn een aantal principes die centraal staan. Namelijk eigenbelang. Dus iedereen die handelt vanuit eigenbelang... die zorgt ervoor dat we er met z'n allen beter op worden. Nou, dat is een heel interessant principe. Want dat betekent dus dat je niet een soort centraal beleid moet hebben. Maar nee, iedereen die volgt gewoon zijn eigen intuïtie... van nou ja, hier kan ik geld mee verdienen. Nou, dan komt er een vraag en aanbod op gang. En dan komt er een heel ingewikkeld systeem...

waarbij iedereen zijn eigen rol speelt en waar iedereen beter af is. Dat is natuurlijk het prijsmechanisme. En dat is dan wat het beroemde metafoor van Erasmus is... de invisible hand, dus de onzichtbare hand. Er is dus niet een soort centraal plan wat er ligt... maar nee, de bakker maakt broodjes...

Die heeft meel nodig. Nou, die gaat naar de boer. Die boer zegt, oh ja, nee, als jij zoveel meel nodig hebt, dan maak ik zoveel. En graan, de molenaar, de maker van de oven, degene die de broodjes kopen. Nou, prijsmechanisme zorgt dat overal dat vraag en aanbod keurig bij elkaar komt. En dat is dan die invisible hand die zorgt dat de economie draait.

Het gaat eigenlijk vanzelf, loopt dat en brengt het elkaar in evenwicht. Ja, en het is eigenlijk zo complex dat je het niet zou kunnen nabootsen... als jij daar als een soort architect boven hangt. Dat is natuurlijk ooit het idee van de plannen-economie geweest. Ja, en dat is gebleken dat dat inderdaad heel moeilijk is.

Ja, inderdaad. En die onzichtbare hand wordt gedreven door eigenbelangen. En dat moet je overigens niet verwarren met egoïsme. Dat is echt wat anders. Dus mensen die handelen niet puur als een soort koude kapitalisten... in de visie van Smith. Tenminste, meestal niet. Zo van, ja, ik probeer het meeste uit mijn medeburg te trekken.

Dus ik verkoop zo slecht mogelijke broodjes. Ik probeer de molenaar af te persen. Ik koop het slechtste graan. En nee, hij wil ook waardering van zijn klanten. Dus we willen aardig gevonden worden. Dat is ook heel centraal in de filosofie van Smith.

Ja, dat klopt. Sterker nog, het is das Adam Smith-probleem. Ja, precies. Want het zijn natuurlijk altijd weer die zwaarmoedige Duitsers... in de 19e eeuw die daarmee worstelden. Die zeiden, hoe kan het nou dat die deugdzame burgers... van de theory of moral sentiments... ineens opduikt als een keiharde kapitalist in de wealth of nations. Maar dat is dus eigenlijk niet zo. Nee.

Letterlijk komt de onzichtbare hand maar één keer voor in The Wealth of Nations. En drie keer in zijn hele oeuvre. Maar dat is het beroemde metafoor geworden voor de marktwerking. En dat is dus op een gegeven moment gelijkgesteld aan greed is good, egoïsme, door sommigen. Terwijl hij dat dus echt nadrukkelijk niet zei. Want hij had ook toen al oog voor wat watermarktfalen is genoemd. Dat er dus markten inderdaad niet...

En hij vond het belangrijk dat er een overheid was die wel dingen deed. Zeker. Of maak ik nu... We komen daar zo nog... Een beetje, maar dat maakt niet uit. In de... Ik vind het ook een heel interessant onderwerp. Het is superinteressant, zeker. En inderdaad, wat de kern is, denk ik... dat we eigenbelang niet gelijk moeten stellen aan egoïsme en hebzucht. Jij zorgt goed voor jezelf. Maar dat wil niet zeggen dat je vervolgens ook een soort...

Overigens over geloof gesproken, dat is een heel goed punt wat je hier aanraakt. Hij zat natuurlijk een hele gelovige tijd. En een van zijn beste vrienden was David Hume, een filosoof. En die was heel kritisch op het geloof. Hij wordt wel gezien als een van de eerste atheïsten op wetenschapsgebied dan. En die vriendschap was natuurlijk heel lastig. Want ze konden heel goed met elkaar opschieten, heel goed met elkaar debatteren.

Maar David Hume was daar veel uitgesprokener in dan Smith. En we weten dus ook niet precies hoe hij over religie dacht. En men vermoedt dat het komt... omdat hij een enorme nauwe band had met zijn moeder. En zijn moeder was heel gelovig. En hij wilde waarschijnlijk niet zijn moeder tegen het hoofd stoten.