Wietse Hage

CNBC was eerder in dit jaar. Maar dat was de enige andere die erbij gedraaid hebben. Ik wist dat dat ging komen. En toen dacht ik, dit is heel vet. En we werden uitgenodigd. En dan heb je het hoofdgebouw van ASML. Een hele hoge toren die je kan zien als je op de snelweg rijdt. Daar spraken we heel uitgebreid met Jos Benschok. Die de huidige technische baas onder de CEO. Misschien de officiële technische baas.

daaronder werkt en al sinds 1997 werkt aan EUV-machines. En we hebben het dus gehad over de soort van... de weg die ASML heeft afgelegd om die machine te bouwen. En ik heb daar ook heel veel over gelezen. Dus inmiddels, ik weet wat de struggle is geweest om dat ding te bouwen. En met dat in mijn achterhoofd liepen wij letterlijk over die campus... om bij de ingang van die...

Ja, die cleanroom aan te komen. En ik weet niet wat ik had gedacht, Wietse. Ik dacht eigenlijk, eerlijk gezegd, dacht ik dat een cleanroom een kamer is waar je dan pas in kan als je zo'n stofvrij pak hebt aangetrokken en dan die kamer ingaat. Maar ik had niet door dat een cleanroom in feite een gigantische fabriek kan zijn.

in dus die cleanroom, voordat we aankwamen bij de plek waar daadwerkelijk die machine stond. Het is dus een fabriek, wat één grote cleanroom is, waar duizenden mensen in werken. Ik dacht ook, ja, wie trekt er pakken aan? Want het zijn vast allemaal robots die aan het werk zijn. Dus er zullen niet zoveel mensen daar daadwerkelijk werken. En dat is in een chipfabriek wel zo. Maar in een chipmachinefabriek is dat niet het geval. Dat zijn allemaal mensen die daar werken. Duizenden daarvan.

Dus we komen aan bij die ingang. En dan een heel systeem waar je je schoenen moet neerzetten... en waar dan de sloffen klaarstaan. Ze hebben alleen al voor die mensen die daar werken... die locatie waar wij binnenkwamen, want ze hebben meerdere ingangen... lagen al 800 van die sloffen klaar. Dus dat zegt iets over de hoeveelheid mensen die daar langskomen. Dan moet je een pak aandoen, een wit pak voor de visitors... of een blauw pak voor de visitors en een wit pak voor ASML. Dus daarin kan je zien...

Wie moet je volgen als de shit ontploft? Zullen we maar zeggen.

En dan word je helemaal... Ja, je moet eerst een soort van muts op. Een soort van bijenimkers ding over je hoofd. En dan dingen over je... Ik zag jou door een soort tunnel lopen ergens. Wat is dat voor wauws? Ja, een soort blaadstunnel. Een beetje afgespoten of zo. Ja, dus er wordt allemaal lucht uit de zijkanten gespoten. En dan moet je met je handen in de lucht rondjes draaien. En dan wordt je stofvrij gespoten. En nou ja, dat is...

Je bent dus twintig minuten bezig om klaar te zijn voor je werkdag. Als je daar werkt. En dan ben je eenmaal binnen. En dan is het echt. Het is gewoon echt alsof je in een ruimtefabriek. Wat voor geluid is daar? Wat hoor je daar? Gewoon heel luid. Weet je, van die hele luide white noise. Dat is wat je de hele tijd hoort. In een glimmende witte gang.

Alles glossy. Met daar aan één zijde van de gang. Geel. Een soort van zebra pad. Waar je over mag lopen. En de rest moet je niet lopen. Want er komen de hele tijd machines langs. En dan gewoon zo ver je kan kijken. Een gang met de hele tijd zijvertakkingen. Waar dan weer losse gangen zijn. En kamers daarachter. We hebben letterlijk een kwartier gelopen. Voordat we bij die A&E machine aankwamen.

Ja, want die wordt dan in stukjes in elkaar gezet waarschijnlijk en al die stukjes worden ook weer los geproduceerd on-site. Alles wordt dan samengevoegd. Ja, je ziet de hele tijd die Duplo-stukken heen en weer gereden worden naar plekken om die machines te maken.

En er was dus een moment dat we aankwamen bij de plek waar het zou gaan gebeuren. Dus toen zei ze ook al, nou cameraman loop even vooruit. Weet je wat, het is toch televisie. En ik dacht, ik wil niet. Dat dramatische moment. Dat dramatische moment dat het luik open gaat. En ik dacht, ik wil dat ook. Ik wil dat meemaken. Dus draai dat live. Laten we dit niet gaan acteren, zeg maar.

Dus toen ging dat luik open en toen liepen wij daar naar binnen. En ik zag die machine dus voor het eerst. En hij was helemaal open. Dus normaal gesproken als die machine af is, dan is het gewoon ingekleed met... Ja, dus alsof de motorkap open stond nu. De motorkap stond open. En daardoor zag je de duizenden, duizenden, duizenden...

buisjes, tubetjes, moertjes, draadjes, weet je, dat is gewoon één groot, het is bijna zoals een kind een complexe machine zou tekenen, zo zag dit eruit. Onwaarschijnlijk ingewikkeld. En je ziet er gewoon, ja, je ziet gewoon aan het ding af hoe knap dat is en

Ik weet gewoon dat er 22 jaar onderzoek in is gegaan... waarbij het bedrijf meerdere keren gered moest worden... door de Nederlandse overheid met financiële injecties. Waarbij zij research kregen van grote Amerikaanse universiteiten... research van het allerhoogste niveau over de theorie... achter ultraviolet licht gebruik voor lithografiemachines...

dat geen van de grote chipmachinesfabrieken op dat moment in de tijd, dus in de jaren 80, 90, toen Nikon en Canon en vooral Japanse bedrijven de baas waren op het gebied van chipmachinesfabrieken,

dat niemand geloofde... in deze technologie... dus uiteindelijk het gebruik van ultraviolet licht... dat... Weet jij waarom trouwens? Is het omdat het gewoon zo fantastisch leek? Of ja, in theorie klinkt dit goed... maar bouwbaar is zo'n machine... dat lukt je niet?

Ja, bouw dat maar eens en bouw het maar eens op schaal. Want dat is natuurlijk dat je iets kan doen in een lab is één ding, maar dat je het vervolgens kan inzetten op schaal, dat was om de kosten naar beneden te krijgen. Dat was een wezenlijk onderdeel van die hele... En dat niemand durfde die gok dus te nemen. Ook, weet je, uiteindelijk hebben de Amerikanen eigenlijk hun kroonjuwelika research met ASML gedeeld, ondanks de

Ja, zij stagen ook wel in van als dit ASML echt gaat lukken, dan is dat ook wel ingewikkeld. Het is fijn dat Nederland een bondgenoot is, maar liever hebben we dat Intel doet. Het was heel lang hoopten de Amerikanen dat dat gewoon op eigen grondgebied ontwikkeld zou gaan worden voor hun strategische autonomie.

En dat ze het aan ASML moesten weggeven was eigenlijk vervelend. Maar ja, liever een bondgenoot dan dat iemand anders het doet. En het is toch ook wel handig dat die technologie verder vordert. Dus toen is ASML daarmee aan de slag gegaan. En hebben miljarden per jaar uitgegeven aan die machine. En ook nog eens drie parallele paden tegelijkertijd bewandeld. Dus een van de ideeën die ze hadden was...

uiteindelijk de machine zoals die gemaakt is, zoals die nu werkt. Maar er waren nog twee hele andere theorieën over hoe je kleine chips kan maken. En ook die zijn gevolgd, parallel aan elkaar, met alle investeringen die erbij horen. Het is één van de drie geworden uiteindelijk. Ja, het is één van de drie geworden. Die andere drie lukten gewoon niet. Ja, binnen ASML hè.